Φέρνοντας στο φως τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων, ένα επιστημονικό θαύμα του αρχαίου κόσμου

Ένας φορητός κόσμος.  Μτφρ. Νικηφόρος Σταματάκης, Επιστ. επιμέλεια Γιάννης Μπιτσάκης, Προλογικό σημείωμα Θεοδόσης Τάσιος, Επίμετρο Γ. Μπιτσάκης - Θ. Νικολαΐδης, Εκδ. ΠΕΚ, Σελ. 472
 
Η αποφασιστική συμβολή των αρχαίων Ελλήνων στη φιλοσοφία, την επιστήμη και ευρύτερα στον πολιτισμό
αναγνωρίζεται από όλους, ενώ η συμβολή τους στην ανθρώπινη τεχνολογία θεωρούνταν μέχρι πρόσφατα ήσσονος σημασίας. Το ότι η υποτίμηση της αρχαιοελληνικής προσφοράς στην υψηλή τεχνολογία είναι ιστορικά ανακριβής αποδείχτηκε πρώτη φορά όταν οι αρχαιολογικές έρευνες έφεραν στο φως ένα αινιγματικό αρχαιοελληνικό τέχνημα, τον περιβόητο Μηχανισμό των Αντικυθήρων.
Αν και ανασύρθηκε το 1900, μαζί με άλλα αρχαιολογικά ευρήματα από σφουγγαράδες σε ένα ναυάγιο κοντά στα Αντικύθηρα, μόνο ύστερα από δύο χρόνια (τον Μάιο 1902) αυτό το περίπλοκο τεχνούργημα αναγνωρίστηκε ως μια πιθανή μηχανή αστρονομικών υπολογισμών. Οι πρώτες συστηματικές μελέτες αποκάλυψαν ότι σε αρκετά από τα 82 σωζόμενα θραύσματα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων υπήρχαν χαραγμένοι πάνω από 3.400 χαρακτήρες, είτε γράμματα είτε αριθμοί.
Μάλιστα, από το 2005 και μετά, χάρη στη χρήση ακτίνων Χ οι ερευνητές κατάφεραν να διαβάσουν ολόκληρες προτάσεις που ήταν χαραγμένες πάνω στα θραύσματα, αλλά όχι ορατές διά γυμνού οφθαλμού και οι οποίες επέτρεψαν την κατανόηση των βασικών λειτουργιών αυτού του πρώτου αρχαίου... υπολογιστή!
Πράγματι, όπως έδειξαν οι σχετικές έρευνες, με την περιστροφή ενός πόμολου ο χρήστης που είχε επιλέξει πάνω στον εξωτερικό δίσκο μια ορισμένη ημερομηνία, έθετε σε κίνηση τον Μηχανισμό ο οποίος, χάρη στους πολλαπλούς δείκτες που υπήρχαν πάνω στους δίσκους, μπορούσε να υπολογίζει και άρα να προβλέπει τις μελλοντικές θέσεις των ουράνιων σωμάτων, π.χ. τις κινήσεις και τις εκλείψεις του Ηλιου και της Σελήνης.
Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων λειτουργούσε, λοιπόν, σαν ένας φορητός αστρονομικός υπολογιστής εκπληκτικής τεχνολογίας που επέτρεπε στους χρήστες του να γνωρίζουν προκαταβολικά και με σχετική ακρίβεια τις θέσεις του Ηλιου, τις φάσεις ή τις εκλείψεις της Σελήνης και τις θέσεις των πέντε γνωστών τότε πλανητών.
Ωστόσο, αυτός ο αρχαίος αναλογικός υπολογιστής, όντας η προσομοίωση σε μικρογραφία ενός γεωκεντρικού πλανητάριου, μπορούσε να λειτουργεί και ως ένα αστρολογικό ημερολόγιο, οι δείκτες του οποίου περιστρέφονται γύρω από τον ζωδιακό κύκλο αποκαλύπτοντας ταυτοχρόνως τις κινήσεις τόσο του Ηλιου και της Σελήνης όσο και των πέντε γνωστών πλανητών. Επίσης, ο Μηχανισμός χρησίμευε και ως ένα αθλητικό ημερολόγιο, ικανό να συνδέει τις κινήσεις των γνωστών ουράνιων σωμάτων με τα μελλοντικά αθλητικά γεγονότα που πραγματοποιούνταν ανά τετραετία, όπως π.χ. οι Ολυμπιακοί Αγώνες και τα Ισθμια.
Μάλιστα, όπως αποκαλύπτουν οι χαραγμένες ενδείξεις «Δωδώνη» και «Αλεξάνδρεια», οι σχετικές καταγραφές των νομοτελειακών κινήσεων των ουράνιων σωμάτων από τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων μπορούσαν να σχετίζονται με τους συγκεκριμένους τόπους παρατήρησης, κάτι που δείχνει ότι οι δημιουργοί του είχαν προβλέψει τη δυνατότητα χρήσης αυτού του φορητού αστρονομικού υπολογιστή από παρατηρητές που βρίσκονται σε διαφορετικούς τόπους!
Γραμμένο από έναν παγκοσμίου φήμης ερευνητή του Μηχανισμού των Αντικυθήρων και κορυφαίο ιστορικό της αρχαίας τεχνολογίας, το βιβλίο «Ενας φορητός κόσμος», που μόλις κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, άριστα μεταφρασμένο και επιμελημένο, θα συναρπάσει όλους τους αναγνώστες που ενδιαφέρονται για την αρχαιολογία και την ιστορία των φυσικών επιστημών και της τεχνολογίας.
Ο συγγραφέας του, ο Αλεξάντερ Τζόουνς (Alexander Jones), είναι μέλος της Ομάδας Μελέτης του Μηχανισμού των Αντικυθήρων από το 2006, θεωρείται κορυφαίος ιστορικός των επιστημών με ειδίκευση στην αρχαία ελληνική αστρονομία και διευθύνει το περίφημο Ινστιτούτο Μελέτης του Αρχαίου Κόσμου στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.
Εκτός από το χρονικό -από το 1900 μέχρι σήμερα- αυτών των τόσο ανατρεπτικών ανακαλύψεων, ο συγγραφέας παρουσιάζει και εξηγεί με τρόπο μοναδικό ό,τι γνωρίζουμε σχετικά με το πώς λειτουργούσε ο Μηχανισμός, πώς κατασκευάστηκε και για ποιον σκοπό, αλλά και το πώς κατέληξε στο πλοίο που ναυάγησε στις ελληνικές ακτές γύρω στο 60 π.Χ.
Με ιστορικά και αρχαιολογικά επιχειρήματα υποστηρίζει, μάλιστα, ότι η μεγάλη τεχνογνωσία που επέτρεψε τη δημιουργία και αποτυπώνεται στον Μηχανισμό των Αντικυθήρων είναι ό,τι πιο προηγμένο έχουν συναντήσει οι σύγχρονοι μελετητές της κλασικής αρχαιότητας, ενώ εξίσου εκπληκτικά είναι και τα όσα μας αποκαλύπτει για την αστρονομία, την τεχνολογία και τη θέση τους στην αρχαία ελληνική κοινωνία.
Ωστόσο, όπως επισημαίνουν στο κατατοπιστικό επίμετρο που έγραψαν οι Γιάννης Μπιτσάκης και Θύμιος Νικολαΐδης: «Το βιβλίο του Τζόουνς δεν είναι μόνο ένα πολύ σημαντικό βιβλίο για την ιστορία της αστρονομίας και της τεχνολογίας, το οποίο μας αποκαλύπτει έναν ολόκληρο κόσμο συνεργασίας και δικτύων της επιστήμης και της τεχνολογίας την εποχή της αρχαιότητας».